ถ้ำลอด (หรือถ้ำน้ำลอด) ตั้งอยู่ในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นแหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ที่สำคัญ มีอายุเก่าแก่กว่า 22,000 ปี เดิมชาวบ้านเรียก "ถ้ำโหลง" มีลำห้วยน้ำลางไหลผ่านทะลุภูเขา พบโครงกระดูกมนุษย์ยุคหินและโลงไม้โบราณ (โลงผีแมน) อายุมากกว่า 1,600-2,100 ปี ปัจจุบันเป็นสถานที่ท่องเที่ยวธรรมชาติที่งดงาม 

ประวัติและความสำคัญของถ้ำลอด

แหล่งโบราณคดีสำคัญ: จากการสำรวจพบว่าเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์ยุคไพลสโตซีนตอนปลาย (22,000-10,000 ปีมาแล้ว) และสมัยโฮโลซีนตอนต้น ค้นพบโบราณวัตถุ เช่น เครื่องมือหินกะเทาะ เศษภาชนะดินเผา และโครงกระดูกมนุษย์

"สตรีแห่งถ้ำลอด": เมื่อปี 2546 ค้นพบโครงกระดูกมนุษย์เพศหญิงอายุประมาณ 13,640 ปี ซึ่งเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในพื้นที่

ถ้ำผีแมนโลงลงรัก: อยู่ใกล้เคียงกัน พบโลงไม้โบราณกว่า 25 โลง ซึ่งจากการวิจัยพบว่าเป็นวัฒนธรรมของกลุ่มคนที่ใช้ภาษาออสโตรเอเชียติกและไท-กะได ที่มีอายุมากกว่า 1,600-2,100 ปี

การพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยว: ประมาณ พ.ศ. 2520-2521 กรมป่าไม้ได้เข้ามาพัฒนาเป็นศูนย์ศึกษาธรรมชาติและสัตว์ป่า และได้เปลี่ยนชื่อเรียกให้สอดคล้องกับลักษณะภูมิประเทศที่มีน้ำไหลลอดผ่านภูเขาว่า "ถ้ำลอด" 

ลักษณะเด่นของถ้ำ
ภายในถ้ำมีความยาวประมาณ 500 เมตร กว้าง 20 เมตร และสูง 50 เมตร ประกอบด้วย 3 ถ้ำย่อย คือ ถ้ำเสาหินหลวง ถ้ำตุ๊กตา และถ้ำผีแมน ซึ่งมีหินงอกหินย้อยสวยงามและมีล่องแพบริการชมภายในถ้ำ